Gần đây, mình bắt đầu dịch loạt sách Bạn không hiểu JS (You don’t know JS). Thực ra mình đã đọc và có ý định dịch lâu rồi nhưng cứ lần lữa mãi. Căn bản là trong quá trình dịch, mình luôn lấn cấn một vấn đề: Có nên dịch thuật ngữ chuyên ngành hay không?
Có hai trường phái khi đọc sách: đọc nhanh để lấy kiến thức và đọc một cách kĩ lưỡng. Đối với sách kĩ thuật thì trường phái thứ nhất gần như là chủ yếu. Dễ hiểu thôi, vì chính bản thân mình cũng làm thế. Tài nguyên là vô số, không ai có thời gian để nghiền ngẫm một cuốn sách đầy những từ học thuật hay những kiến thức hàn lâm dài dòng, trừ khi có ý định nghiên cứu sâu. Tuy nhiên, khi nhìn dưới góc độ của dịch giả thì câu chuyện lại hoàn toàn khác. “Dịch” không chỉ đơn thuần là việc chuyển mớ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ kia mà còn phải làm sao cho người đọc không có cảm giác gượng gạo, khó hiểu, thậm chí không cảm thấy mình đang đọc một cuốn sách từ ngôn ngữ khác, đồng thời vẫn truyền tải được đúng tinh thần của tác giả. Mình thì không phải dân chuyên, văn có 4.9 nên không dám đảm bảo cho ra một bản dịch mượt như Sunsilk, tuy nhiên mình cũng cố gắng để có đầu ra chất lượng tốt nhất. Để làm được thế, mình cũng phải bỏ công tra cứu khi gặp những câu khó, nhất là những từ hay thành ngữ khó tìm được nghĩa tương đương trong tiếng Việt.
Quay lại với câu hỏi có nên dịch thuật ngữ chuyên ngành hay không, câu trả lời là “tại sao lại không nhỉ?”. Mình thấy có hai lí do chính thường được đem ra để bào chữa: thứ nhất, thuật ngữ chuyên ngành mang tính đặc thù, dịch ra sẽ dài dòng hoặc nghe nó… buồn cười; thứ hai, sử dụng từ dịch thì sẽ không biết từ gốc là gì, khi cần tra cứu sẽ gặp khó khăn.
Những lí do trên nghe qua cũng khá hợp lí nhưng nếu nghĩ kĩ một tí, bạn sẽ thấy chúng chẳng thuyết phục chút nào. Để mình lấy một ví dụ: Chúng ta đều biết hệ điều hành phổ biến nhất trên thế giới là Windows nhưng chẳng ai gọi nó là hệ điều hành Cửa sổ cả. Nghe buồn cười đúng không? Nhưng đúng nó mang nghĩa là “cửa sổ” thật mà? Biểu tượng của nó cũng là một ô cửa sổ. Chỉ vì nghe nó “quê” mà ta sẽ không dùng từ dịch ư? Thế thì hãy giải thích cho mình tại sao không ai phản đối khi gọi Apple là hãng “Táo”?
“Ê mày, máy tao đơ quá. Cài lại Cửa sổ hộ tao phát.”
“Cài cái gì cơ?”
“Cửa sổ, Windows ấy.”
“Win thì nói là Win, đếch ai gọi là cửa sổ.”
“Ơ, thế sao đợt tao mua iPhone 16, mày bảo là bọn Táo giờ toàn lùa gà chứ có công nghệ gì mới đâu?”
“Táo khác, người ta quen gọi thế rồi.”
“Đấy là người Việt gọi chứ người Mĩ làm gì nói thế. Với lại win là “chiến thắng”, người Mĩ chả ai gọi Windows là Win cả.”
“Lằng nhằng! Thế mày có cài không?”
Đặt mình vào vai một người dùng tiếng Anh làm tiếng mẹ đẻ, có phải nghe đoạn hội thoại trên bạn cũng thấy buồn cười nếu có ai gọi hệ điều hành kia là Chiến thắng không. Mình để ý thấy họ cũng hay đặt những cái tên vui vui cho phần mềm. Chẳng hạn Android các đời trước đều lấy tên phiên bản từ các loại bánh kẹo, Ubuntu thì dùng tên các con vật, vv… Những cái ấy rất bình thường đối với họ thì chẳng có lí do gì lại không bình thường với chúng ta cả. Tiếng Việt của ta rất phong phú, cha ông đã dày công sáng tạo, sao chúng ta lại ngại dùng? Bạn có nghĩ rằng những kiến thức bạn thu nạp được đến giờ cũng nhờ công những người đi trước dịch từ tiếng nước ngoài cho chúng ta dễ tiếp cận? Bạn có tự tin rằng 100% những gì bạn học là từ ngôn ngữ gốc?
Tất nhiên không phải lúc nào cũng có từ phù hợp để dịch. Có những từ trong ngôn ngữ nguồn là từ ghép hoặc một khái niệm mà chúng ta không có, khi ấy ta buộc phải lấy phiên âm của chúng ra mà “dịch”, hay như bây giờ ủng hộ việc giữ nguyên từ gốc. Điều ấy thì không phải bàn cãi. Nếu là một chuyên gia ngôn ngữ học, rất có thể họ sẽ sáng tạo ra từ mới. Mình không phải chuyên gia, như đã khẳng định từ trước, nên sẽ chọn lối đi an toàn như trên. Và cũng để đề phòng bạn gặp khó khăn khi đọc bản dịch của mình, mình có chú thích các thuật ngữ gốc để bạn tra cứu thêm nếu cần thiết.
Đối với nhiều người, ngôn ngữ chỉ là công cụ giao tiếp. Đối với mình, ngôn ngữ đại diện cho tiếng nói của dân tộc. Để giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt, mình sẽ dịch nhiều nhất có thể. Hi vọng các bạn sẽ ủng hộ bản dịch của mình. Mình sẽ rất cảm ơn nếu bạn ghé qua trang github này , đọc và góp ý cho nó.